Ιστορία της Στυλίδας
Τα Φάλαρα
Η περιοχή που κατοικούμε σήμερα, κατοικήθηκε από το 3000 π.Χ. Εδώ δημιουργήθηκε μια μεγάλη πόλη – κράτος που ονομαζόταν Φάλαρα, ίσως λόγω των εργαστηρίων «φαλάρων» (στολιδιών στα μέτωπα των αλόγων) που υπήρχαν στην περιοχή.
Σύμφωνα με ευρήματα από ανασκαφές για χτίσιμο νέων σπιτιών, η πόλη αυτή χωριζόταν σε τρεις περιοχές με δύο οχυρωμένες ακροπόλεις.
Α) Οικιστική περιοχή «Προφήτη Ηλία» με ακρόπολη και τείχη. Γι΄ αυτή την περιοχή έχουμε λίγες πληροφορίες. Ήταν η αρχική θέση της πόλης. Τη δημιούργησαν οι Φθιώτες Αχαιοί. Κατοίκησαν εδώ μέχρι το 480 π.Χ. οπότε χάνουν τη δύναμή τους, ίσως λόγω καταστροφής της απ΄ τη στρατιά του Ξέρξη, λίγο πριν τη μάχη των Θερμοπυλών. Σχεδόν ταυτόχρονα (430 π.Χ.) η πόλη καταστρέφεται από μεγάλο σεισμό.
Β) Οικιστική περιοχή «Αγ. Αικατερίνης» με ακρόπολη και τείχη. Μετά την παρακμή της παραπάνω περιοχής, εδώ εγκαταστάθηκαν οι Μαλιείς (νέος λαός από τα ΝΔ παράλια του κόλπου. Απ΄ αυτούς πήρε και το όνομά του ο Μαλιακός κόλπος.)
Αναπτύχθηκε μια πόλη πολυάνθρωπη, εύπορη, με σημαντικές οχυρώσεις. Σίγουρα η γεωγραφική της θέση και το λιμάνι βοηθούσε στην εμπορική και οικονομική της πρόοδο. Εδώ βρέθηκαν χάλκινα και αργυρά νομίσματα με την κεφαλή του Διονύσου και της Αθηνάς.
Η πόλη έφτανε μέχρι το σημερινό κέντρο και είχε ιπποδάμειο σχέδιο, δηλαδή οριζόντιους και κάθετους δρόμους που δημιουργούν οικοδομικά τετράγωνα. Αυτό το σχέδιο αποδεικνύει την ακμή αυτής της πόλης.
Αργότερα στα Φάλαρα, όπως και σε όλη την Ελλάδα κυριάρχησαν οι Μακεδόνες, μέχρι το 146 π.Χ. οπότε εμφανίζονται οι Ρωμαίοι.
Γ) Οικιστική περιοχή σημερινού κέντρου (χωρίς τείχη). Δημιουργήθηκε από τους Ρωμαίους. Εδώ έχουν ανακαλυφθεί ρωμαϊκά λουτρά, πολυτελείς κατοικίες με ψηφιδωτά δάπεδα, ρωμαϊκά αγάλματα, κ.α. Εγκαταλείπεται η περιοχή της « Αγ.Αικατερίνης» και χρησιμοποιείται για ταφές.
Για τα επόμενα βυζαντινά χρόνια δεν υπάρχουν ιδιαίτερες πληροφορίες. Συνέβη πάλι ένας άλλος καταστρεπτικός σεισμός (551 μ.Χ.). Η πόλη όμως δε σταμάτησε να κατοικείται. Γνώρισε διάφορες εχθρικές επιδρομές και αφού δε διέθετε πλέον τείχη χάνεται σιγά-σιγά, όπως και το όνομα Φάλαρα.
Φτάνουμε στο 1423 μ.Χ. Τότε για πρώτη φορά από τους Ενετούς κατακτητές αναφέρεται η ονομασία Stalide (= Στηλίδα – Στυλίδα).
Αυτό το όνομα μπορεί να δόθηκε :
1) Από έναν πύργο (= Stalide) που έχτισαν οι Ενετοί, ίσως στο λιμάνι, που λέγεται ότι σώθηκε μέχρι το 1821.
2) Οι Ενετοί ονόμασαν το Μαλιακό κόλπο, κόλπο της Lade δηλαδή κόλπο της Ελλάδας και την πόλη μας, πόλη του κόλπου της Lade, Stalide.
Στην περιοχή της Στυλίδας φτάνουν οι Τούρκοι το 1470. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Στυλίδα κατοικήθηκε μόνο από Έλληνες χριστιανούς, γι΄αυτό δεν υπάρχουν τζαμιά. Λίγα χρόνια πριν το 1821 η πόλη είχε 2500 κατοίκους, όταν το γειτονικό Ζητούνι (Λαμία) είχε 3500 κατοίκους. Πλήρωνε βέβαια φόρο στους Τούρκους, ενώ περιηγητές που την επισκέπτονται εκφράζονται γι΄αυτή με ενθουσιασμό.
Το 1821 οι κάτοικοι εγκαταλείπουν την πόλη επειδή είναι ανοχύρωτη και πήγαν σε άλλους τόπους να ζήσουν και να αγωνιστούν. Στην περιοχή έγιναν συγκρούσεις στην ξηρά και στη θάλασσα. Ιστορούνται κατά το 1822 περιστατικά όπου αγωνίστηκαν ο Οδ. Ανδρούτσος, ο Δυοβουνιώτης, ο Νικηταράς, ο Ζαφειρόπουλος και ο πλοίαρχος Αντώνιος Βισβίζης.
Στις 23 Δεκεμβρίου 1828 το ελληνικό πλοίο «Καρτερία» αιχμαλώτισε κοντά στη Στυλίδα μια τούρκικη γολέτα με δέκα κανόνια.
Ερευνητές αναφέρουν αρκετούς Στυλιδιώτες, πρωτεργάτες της λευτεριάς του1821. Στην πόλη μας έζησε και πέθανε ο αγωνιστής και απομνηματογράφος Νικ. Κασομούλης (1795 – 1871) και ο Δημ. Αινιάν γραμματέας του Γεωρ. Καραϊσκάκη.
Η Στυλίδα απελευθερώθηκε στις αρχές Απριλίου 1833. Όταν οι κάτοικοι επέστρεψαν δε βρήκαν τίποτα απ΄ την πόλη τους. Έμεναν για πολλά χρόνια σε καλύβες. Το εμπόριο είχε σταματήσει, η γη ήταν ακαλλιέργητη, τα ζώα είχαν λιγοστέψει , δρόμοι δεν υπήρχαν, αφθονούσαν οι αρρώστιες, η ληστεία μάστιζε την περιοχή.
Στη Στυλίδα τώρα εκτός από τους παλιούς Στυλιδιώτες κατοικούν και νησιώτες από τη Χίο, τα Ψαρά, την Κρήτη, Θεσσαλοί αλλά και πολλοί πρόσφυγες, αφού μέχρι το 1881 η Στυλίδα ήταν μια ακριτική πόλη. Κι αυτό γιατί ως γνωστόν τα πρώτα σύνορα της ελεύθερης Ελλάδας με την Τουρκία ήταν η γραμμή Αμβρακικού – Παγασητικού.
Τα επόμενα χρόνια αρχίζει μια μεγάλη οικονομική ανάπτυξη για την πόλη μας. Πρωτοπόροι οι Αφοί Αγαθοκλέους και το μεγαλύτερο ατμοκίνητο εργοστάσιο της Στερεάς, που λειτούργησε στο χώρο δίπλα από το Πάρκο του Λαού, όπου σήμερα βρίσκεται το κτίριο με τα κόκκινα τούβλα και στεγάζει τις αποθήκες του Δήμου Στυλίδας.
Το 1914 έρχονται οι πρώτοι πρόσφυγες από την Ραιδεστό της Αν. Ρωμυλίας και εγκαθίστανται στην δυτική πλευρά της πόλης. Το 1922 με την Μικρασιατική καταστροφή έρχονται καινούριοι πρόσφυγες από την περιοχή της Σμύρνης. Την περίοδο του Μεσοπολέμου το εργοστάσιο που αποτελούσε οικονομικό πνεύμονα της πόλης κλείνει και επέρχεται οικονομικός μαρασμός.
Στον αγώνα του 1940 οι Στυλιδιώτες αγωνίστηκαν όπως όλοι οι Έλληνες. Σκοτώθηκαν πολλοί στο μέτωπο, αλλά και στα γεγονότα αντίστασης που έγιναν στην περιοχή μας. Φεύγοντας οι Γερμανοί (1944) ανατίναξαν το λιμάνι. Πολλοί Στυλιδιώτες σκοτώθηκαν και στον εμφύλιο που ακολούθησε. Αρκετοί έφυγαν για μεγάλα αστικά κέντρα και κάτοικοι των γειτονικών χωριών ήρθαν στην πόλη μας.